“EKONOMIA ITUNARI BERARI BURUZKO ANALISI ZEHATZ, TEKNIKO ETA JURIDIKOA EGIN GABE ZEGOELA IRUDITU ZAIT BETI”

inaki alonso

IÑAKI ALONSO
Foru Ogasuneko Zuzendariorderi elkarrizketa

Bizkaiko foru ogasunean ia 20 urteko ibilbide profesionala burutu ondoren defendatu berri duzu "Europar Batasuneko Zuzenbidea eta Ekonomia Ituna" doktorego-tesia. Noiz hasi zen Ekonomia Itunarekiko zure erlazioa eta noiz bihurtu zen zuretzat doktorego-tesirako ikerketaren xede izatera iristeko hain gai berezi?

Nire lehen hurbilketa Bizkaiko Foru Aldundiaren finantza-ikuskatzailearen oposizioa prestatu nuenean gertatu zen eta orduan uste izan nuen interesgarria zela. Ostean, nire laneko egunerokoa izan da behin eta berriz gaiak duen dimentsioa erakutsi didana eta, hori ez ezik, aukera eman didana Ekonomia Itunari dagokionez Europan ahokatzea bezalako berariaz interesgarria izan den aldia zuzenean bizitzeko.

Aldi berean, uste dut gu geu garela Ekonomia Itunaren azterketa akademikoa egin behar dugunak, kanpoan inork ez diolako arretarik eskainiko. Hau da, askoz ere zailagoa da arreta hori lortzea eta beti nabaritu izan dut Ekonomia Itunaren izaerari eta bere funtzionamenduari buruzko analisi zorrotz, tekniko eta juridikoaren falta.

Nola uztartu dituzu Foru Ogasuneko zure zuzendariorde erantzukizunak "Cum Laude" kalifikazioa merezi izan duen tesi bat egiteak behar dituen denborarekin eta dedikazioarekin?

Ba, orduak luzatuz, egia delako hemen lana estua eta zaila dela. Ordutegiak, dedikazioa,... eta gainerako exijentzia guztiak, baina, aldi berean, egia da neurri handi baten tesiak nire lanean bizi behar izan ditudan arazoak eta inguruabarrak islatzen dituela, hau da, ildo horretatik bi esparruen arteko sinergia egon da.

Gero, oso argi dagoen moduan, denbora kendu behar diozu familiari eta denbora kendu behar diozu atsedenari, gauza guztiak antolatzeko eta ikerketa-lana egin ahal izateko denbora asko behar duzulako. Izan ere, tesiarekin 2010. urtean hasi nintzen eta 2015eko azaroan defendatu ahal izan dut; beraz, lan asko egin behar izan dut baina tartean egon dira hutsuneak ere, honelako ezaugarriak dituen lan batek exijitzen dituen denbora eta jarraikortasuna dedikatzeko aukerarik eduki ez dudanean.

Orain aipatuko dizkizudan eta Ekonomia Itunari egozten zaizkion ezaugarri batzuei buruzko hausnarketa labur bat egitea gustatuko litzaiguke, behin eta berriz errepikatzen direlako. Adibidez, pribilegioa.

Ekonomia Itunari beti leporatzen zaio pribilegioa izatearena. Nire ustez ez da pribilegioa zuk daukazun eta gainerakoek ez daukaten eskubide onuragarriaren ohiko zentzuan.

Egia da, bai, oparoaldietan eta ogasunak kudeaketa ona egin ahal izan duen aldietan Itunak finantzaketa-gaindikinak edukitzeko aukera eskaini duela banaketari ekiteko beste sistema batzuekin alderatuta, berbarako araubide erkideko autonomia elkarteetan daudenekin. Hori gorabehera, aldi berean egia da ekonomia uzkurtzen denean edo zure kudeaketa hain ona izaten ez den sasoietan bitartekoen zuzkiduraren defizita izaten duzula eta, beste sistema batzuetan gertatzen den bezala, zuri ez zaizula konpentsatuko. Horregatik nire iritziz pribilegiotzat jotzea azalean geratzea da, hots, une jakin baten egon daitezkeen ondorioetan, benetan sistemaren sakontasuna ezagutu eta ulertu gabe.

Beste batzuek esaten dute ikuspegi historikotik figura anakronikoa dela. Zuk zer deritzozu?

Gure erakunde gehienak jatorri historikokoak dira. Adibidez, jabetza-eskubidearen jatorria erromatarren aldikoa da. Egia da Ituna egokitu egin dela, hau da, 1878ko Itunak ez du inolako zerikusirik gaur egun daukagun Itunarekin. Beraz, bai, jatorri historikoa du baina ez dut uste anakronismoa denik denbora berriei egokituta dagoelako. Niretzat anakronismoa uneko errealitateari egokitu gabe dagoena da.

Zure iritziz Ekonomia Itunak erantzukizunaren ezaugarria dauka?

Inolako dudarik gabe. Uste dut hori dela Ekonomia Ituna moduko araubide baten eta araubide erkideko autonomia elkarteetan egon daitekeen sarrerak banatzeko sistema baten arteko diferentzia nagusia. Azken finean zuk zeure ekintzen erantzukizuna daukazu, zu zeure erabaki politikoen arduraduna zara, zure ogasunarekin egiten duzun kudeaketaren erantzukizuna daukazu eta, horren arabera, bitartekoak edukiko dituzu edo ez duzu gastu publikoa finantzatzeko horrelakorik edukiko. Zure erabakien emaitzako bitartekoak baino ez dituzu edukiko eta erabaki horien ondorio positiboak edo negatiboak onartu beharko dituzu. Beste deserdiratze-araubide batzuk tutelatuagoak eta erantzukizun askoz txikiagokoak dira. Izan ere, araubide erkideko autonomia elkarteen finantzaketa-sistemari behin eta berriz egozten zaizkion arazoetakoa erakundeen arteko erantzukizun edo erantzukidetasun fiskalaren falta da.

Zer deritzozu aldebikotasunari?

Aldebikotasuna Ekonomia Itunaren funtsa da eta, aldi berean, bere benetako sustrai historikoa da. Erlazio finantzarioak eta zerga-erlazioak diziplinatzeko baldintza berdintasuneko ituna da. Kontua da nire ustez aldebikotasuna bakarrik sinesten dugula Euskal Herrian.

Praktikak erakutsi dit euskal alderdiak oso ondo ulertzen duela eta defendatzen duela aldebikotasuna, baina ez da gauza bera gertatzen Estatuko administrazioarekin, bigarren horrek ez duelako alde biko araubide batek eduki beharko lukeen leialtasunarekin jokatzen eta beti, xehetasun askotan, bere eskumenen beste esparru askotan aplikatzen duen arrabola aplikatu nahi izaten duelako.

Eta, azkenik, uste duzu Ekonomia Ituna insolidarioa dela?

Ekonomia Ituna, eredu moduan ez da, inondik inora ere, insolidarioa. Guk biltzen dugunetik zenbateko finko bat ematen zaio estatuari, eta hori da Itunaren oinarria; zenbateko hori gure bilketarekiko exogenoa den aldagarri moduan zehazten da Estatuaren aurrekontuen arabera eta hor inkorporatuta daude autonomia erkidegoen arteko solidaritate-funtsarako partidak. Beste kontu bat funtsa ondo edo gaizki diseinatuta egotea da. Baina nik uste dut ez dela Ekonomia Itunaren arazoa.

Hurrengo galdera praktikan aldebikotasunari buruz komentatu duzunarekin lotuta dago. Zure esperientzia profesionalean, nola kalifikatuko zenuke Estatuko zerga administrazioaren jarrera Ekonomia Itunaren aplikazio praktikoari dagokionez?

Nik esan behar dut kasurik gehienetan eredua ez dela sinesten edo ez dela konpartitzen antzematen dela. Errealitatean Estatuko administrazioak euren eskemak hausten dituen zerbait moduan hartzen du, oso argi dagoen bezala, gainerako autonomia erkidegoekin ez dutelako funtzionatzeko era hau.

Hori ez ezik, Ekonomia Itunak botere politikoa deserdiratzea eragiten du. Subiranotasunaren lagapena edo subiranotasun hori konpartitzea da, eta hori ikuspegi asimetriko batetik egiten da, Ekonomi Itunaren kasuan Lurralde Historikoekin eta Nafarroarekin baino ez duelako funtzionatzen eta agian horixe da Estatuaren administrazioari onartzen gehien kostatzen zaiona. Halaber, ezin dugu ahaztu nondik gatozen, hau da, 78ko Konstituzioaren emaitzako estatuaren antolakuntza-eredua berez diktaduraren aldiko Espainia zentralistaren jaraunslea dela.

Jakin dakigun arren Ekonomia Itunaren defendatzaile sutsua zarela, berariaz horrexegatik, esango al zeniguke gaur egungo ereduak duen defiziten bat edo hobetu daitekeen esparruren bat?

Bai. Itunarentzat ideala mahaiaren bi aldeetan gauden alderdiak zintzo jokatzea izango litzateke. Osagai horrek asko lagunduko luke egonkortasunean. Aldi berean, egia da defizit batzuk dituela eta uste dut horiei aurre egin beharra dagoela. Hor daude, besteak beste, Lurralde Historikoak zerga-zuzenbidearen nazioarteko fasean inkardinatzea, egunetik egunera gero eta pisu eta garrantzi gehiago duelako. Ez bakarrik Europar Batasuneko kideak garelako, gero eta globalizatuagoa den mundu baten gaudelako baizik eta, aldi berean, fiskalitateak nazioarteko erakunde guztien agendetan erabateko lehentasun a duela ikusten ari garelako.

Foru Ogasunek nazioarteko eremu horretan parte hartzearena ez da era logikoan edo naturalean onartu. Jazarpen edo erresistentzia hori beste arlo batzuetan ere azaltzen da: beste antolakuntza batzuekiko erlazioen bideetan; nazioarteko hitzarmen eta akordioak egiteko prozesuetan; edo Europar Batasuneko zuzenbidea egiteko prozesuetan euretan. Egia da, bai, asko borrokatu ostean organo tekniko batzuetan parte hartzea lortu dugula, baina bigarren mailako zereginarekin eta, parte hartze hori oso garrantzitsua izan arren, uste du aurrera egin behar dela bide horretatik benetan munduan integratuta egongo den zerga-sistema osoa edukitzeko.

Goazen orain barne esparrura. Gaur egun Estatu espainiarren lurralde antolakuntzari buruzko eztabaida irekian murgilduta gaude. Zure ustez nolako eraginak izan ditzake Estatu eredu berri batek Euskadiko finantzaketa-sisteman?

Galderarik zailenetakoa da, nire ustez ez gaudelako bakarrik Estatuaren lurralde antolakuntzari buruzko eztabaidaren aurrean, aldi berean autonomia erkidegoaren lurralde antolakuntzari buruzko eztabaida ere badagoelako.

Oro argi dago Estatu espainiarreko erregio jakin batzuen, batez ere Catalunyari dagokionez, ahokadurak lehen ordenako errekerimendu batzuk planteatzen ditu eta nire ustez 78ko Konstituzioaren ereduaren porrotaren ondorio dira. Dena dela, eta benetan zintzo esaten dut, uste du ondorio gutxi ekarriko duela Ekonomia Itunaren araubidearentzat, nahiko arazo larri dagoelako Estatuaren lurralde antolakuntzaren eltzean esparru horretan beste bat sartzeko. Egia esan guk estatu espainiarraren barruan dugun garrantzi kuantitatiboa oso txikia da eta, ondorioz, nire ustez ez dago harreman hain zuzenik. Oso argi dagoen moduan, Estatuaren antolakuntza berriari buruzko eztabaida guztien ondorioz Ekonomia Ituna berriz, beste askotan bezala, funtsa bihurtuko da. Ez horrenbeste Itunagatik beragatik, Estatuarekiko araubide erkidea duten autonomia erkidegoek beste era batzuetako erreibindikazioak egiteko aitzakia delako.

Zure tesiaren ardatza Ituna eta Europa dira, nola ikusten duzu Europar Batasunaren etorkizuna zergen ikuspegitik?

Egia esan hitza liluragarria da. Uste dut zerga orokorren ikuspegitik une oso polita bizitzen ari garela. Uste dut krisiaren eraginen arteko bat ongizate- estatuei eusteko funtsezko elementuetako bat zergen arloko sarrerak direla agerian uztea izan da, eta ez Europan eta ezta beste inon ere benetako kohesioa ezinezkoa dela nolabaiteko harmonizaziorik gabe edo, gutxienez, jokoan guztiok beteko ditugun arau batzuk gabe.

Halaber, uste dut zentzu horretan Europar Batasunak ezin hobeto errepikatzen duela Estatu espainiarrean erregioen autonomiaren eta Estatu zentralaren artean dagoen pultsio bera. Hain zuzen ere Erresuma Batuko Brexit-a pultsio horren isla da. Argi dagoen moduan nire ustez Europa gehiago guztion onerako izango da, hori delako gura abiaburuko esperientzia eta, aldi berean, elkarrekin eta lankidetzan beti lortzen direlako gauza gehiago eta hobeak, edo guztiontzat erabilgarriagoak direnak.

Jakin dakigu zaila izango dela. Gaur egunera arte fiskalitatea, eskumen ekonomiko moduan, Estatu kideen gotorleku handia izan da. Ez dute galdu nahi, baina neurri baten galdu egin behar da. Beste kontu bat da eragile batzuek erritmo batera joan nahi izatea eta beste batzuek beste erritmo batzuetara eta berehalako etekinak 2020-2025era arte ez ikustea. Nire ustez etorkizunak gainditu egin beharko ditugun erronka asko eskainiko dizkigu, ezinezkoa delako ostrukaren politika egitea eta, seguruenik, gauza askotan irtenbide irudimentsuak bilatu beharko dira.

2008ko irailaren 11ko epaiaren ondorioz argitu egin ziren Ekonomia Itunak Batasunaren antolamendu juridikoan zuen integrazioari buruzko dudak. Zure ustez nolakoa izango da Lurralde Historikoek marko europarrean izango dituzten eskumen fiskalen etorkizuna?

Uste dut 2008ko irailaren 11ko epaia Ekonomia Itunaren historia osoan gertatu den gertaerarik garrantzitsuena dela.

Horrek zer esan nahi duen? Beste eragile bat garela esan nahi du. Eskumen jakin batzuetan beste 28 estatu kideekin berdinesteko moduko beste eragile bat. Gure zerga-eskumenak 28 estatu kideen eskumenak mugatuko diren neurrian mugatuko dira. Egia da, bai, diferentzia bat dagoela eta hori da ez dugula parte hartzen 28ek euren artean berdintasunez erabakitzen dituzten eskumen horiek mugatzeko erabakietan, eta hori horrela da parte hartzeari dagokionez berariaz defizit bat dagoelako, lehen ere komentatu dudana, Estatu espainiarrean.

Azken finean, hori da isolatuta bizitzearen eta erkidegoan bizitzearen arteko diferentzia. Isolatuta bizi bazara autonomoagoa zara baina, aldi berean, dena zeuk egin behar duzu. Erkidegoan abantaila batzuk eta desabantaila batzuk dituzu, muga batzuk dituzu. Uste dut muga horiek denontzat izango direla eta, horregatik, orokorrean ez dutela eraginik izango Ekonomia Itunaren funtsan, ezta gure ahalmenean ere.

Azken bi galderak pertsonalagoak dira. Ituna modan dago foro politikoetan eta akademikoetan eta seguruenik ezagutzen duzu Pedro Luis Uriartek Ekonomia Itunaren erkidegoa eratzeko oraintsu abian jarri duen ekimena, zer uste duzu horren moduko ekimenei buruz?

Uste dut positiboak dira, oso positiboak. Nire iritziz Ekonomia Itunak gaur egun duen defizit handienetakoa gizarteratzearena eta ezagutzarena da. Lehen kasu askotan ez ezagutzeagatik Ekonomia Itunari jartzen zaizkion kalifikatzaileak aipatu ditugu.

Agian Pedro Luisen ekimenaren bertuterik handiena profesionalen mailan, ez jende guztiaren artean, gizarteratzea lortu nahi duela da; horren arabera gure zerga berezitasunei buruzko kontzientziatze handiagoa eduki beharko lukete enpresaren arloan, arlo profesionalean lan egiten dutelako. Uste dut horren moduko ekimenak oso positiboak direla eta hori dela jorratu behar dugun bidea.

Hori ez digu beste inork egingo. Uste dut sakonean egon dagoela nolabaiteko gizarte-kontzientzia bat sinesten duena hemen kapaz garela gauzak beste era batera egiteko, Estatuko beste erregio batzuetan ez dauden ahalmenak ditugulako. Beste kontu bat da zertan gauzatzen den ahalmen horiek zeintzuk izatearen ezagutza. Nire iritziz ezagutza erabat da garrantzitsua erakundeak mantentzeko. Izan ere horixe izan zen Konstituzio Auzitegiak esan zuena eskubide historikoez mintzatu zenean: taldeak foru eskubide horien gune ukiezinari dagokionez duen kontzientziaren iraupena bermatzea, eta horretan egin behar dugu lan.

Eta, bukatzeko, pentsatuta daukazu beste erronka profesional eta ikerketarik Itunarekin lotuta?

Buruan bai, badauzkat, baina geldirik ditut. Tesiari horrenbeste denbora eta ahalegin dedikatu ondoren... lurra lantzea bezala da. Lantzeko lurrak lugorrian utzi behar dira gero berriz ere emankorrak izan daitezen. Une hauetan, geldirik egon gabe, lanak ez didalako horretarako biderik ematen, eten baten nago. Kontua da dena oso interesgarri jartzen ari dela eta, seguruenik, bizitza honetan zerbait egiten jarraituko dugula.

Eskerrik asko, Iñaki.

Eskerrik asko zuei.