Cookie-ak erabiltzen ditugu gure zerbitzuak eta erabiltzailearen esperientzia hobetze aldera. Nabigatzen jarraitzen baduzu, haien erabilera onartzen duzula ondorioztatuko dugu.

Gehiago jakin nahi dut

Onartu egiten dut

la historia del concierto económico en profundidad

Aurrekariak

Jaitsi PDF-a

Bizkaiko Foru Berrian (1526), bizkaitarrek 1379tik haien Jauna zen Gaztelako Erregeari ordaindu beharreko zergen berri ematen zen. Foru berri horren arabera, Jaunak, aipatutako zergez gain, ezin zuen zerga gehiago eskatu; dena den, horrek ez zuen eragotzi horrelakorik ordaintzea, erakundeei (adibidez, Batzar Nagusiei) laguntzeko. Jaurerriak, bere gastuei –dohaintza barne– aurre egiteko, «fogerazioak» erabiltzen zituen, hau da, herrietako bizilagunak etxeen edo «suen» arabera zenbatzen zituen, eta bildu beharrekoa haien artean proportzionalki banatu. Fogerazioak desagertuz joan ziren, eta, haien ordez, arielak kobratzen ziren. Eskema hori, gorabeherak gorabehera, Foruak deuseztatu arte mantendu zen (Bigarren Karlistadaren ondoren gertatu zen hori) eta lehenengo Ekonomia Ituna onartu bitartean (1878) mantendu zen.

1526. urtean batzorde bat bildu zen la Najan (Abando), Bizkaiko Foru Zaharra (1452koa) berriztatu eta Foru Berria sortzeko. Foru horretan, bizkaitarrek 1379tik haien Jauna zen Gaztelako Erregeari ordaindu beharreko zergen berri ematen zen. Foru berri horren arabera, Jaunak, aipatutako zergez gain, ezin zuen zerga gehiago eskatu; dena den, horrek ez zuen eragotzi horrelakorik ordaintzea, erakundeei (adibidez, Batzar Nagusiei) laguntzeko. Herriek, beren bizilagunen kontribuzioei esker, "derrama" zergak ordaintzen zituzten betebeharrei aurre egiteko, esate baterako, bideak mantentzeko, edo, behar izanez gero, hornidura antolatzeko. Gainera, hor zegoen elizaren zerga nagusia, hamarrena izenekoa, elizjendeak edo elizetako patroi laikoek biltzen zutena. Nobleek ere biltzen zituzten zergak, adibidez, beren errota zein zubiak erabiltzeagatik. Esate baterako, 1511ko "Bilboko Kontsulatua" merkatari elkarteak ere biltzen zituen bereak, matxura eskubideak, hain zuzen ere. Aipatutakoaz gain, Bizkaian, Jaunak hala behar izanez gero, borondatezko –batzuetan nahitaezko– dirua edo zerbitzua ordaindu beharra zegoen, XVI., XVII. eta XVIII. mendeetako monarkia hispanikoaren gastu handiak ordaintzen laguntzeko.

Jaurerriak, bere gastuei –dirua ematea barne– aurre egiteko, "fogerazioak" erabiltzen zituen, hau da, herrietako bizilagunak etxeen edo "suen" arabera zenbatzen zituen eta bildu beharrekoa haien artean proportzionalki banatzen zuen. Erregeak, estankoen bidez, diru bilketak handitzeko neurriak hartzen zituenean, matxinadak gertatzen ziren. Esaterako, Bilbon, 1631. urtean, Erregeak gatza estankoan sartu nahi izan zuen, eta ondorioz gatzaren matxinada gertatu zen. Aurreko urtean, 1630eko Konkordiaren bitartez, Bizkaiko eskualde bakoitzak Batzarretan izan beharreko ordezkaritza erabaki zuten, baina arbitrioak (jan, edan eta erretzeko produktuen salneurrien gaineko errekarguak) ezin zirela ezarri berretsi zuten. Era berean, hitzarmen horren bidez, Bizkaiko eskualde bakoitzak Batzar Nagusietan izan beharreko lurralde ordezkaritza erabaki zuten. Kontrako iritzirik baldin bazegoen ere, baliabideak behar zituzten eta horregatik Bizkairako lehen arbitrio komuna bildu behar izan zuten azkenean, 8 marabedi burdin beta kintaleko, hain zuzen ere. Horretarako, herriek arbitrio hori biltzeko aukera izan zezaten, Foruan aurreikusitako sistema ezarri zen: Batzar Nagusietan behar adinako gehiengoa lortzea (bi herenekoa), ondoren Koroari oniritzia eskatzeko. Behin pauso horiek bete zirenean, arbitrioa gauzatu ahal izan zen Jaurerri osorako. Egiaztatu ahal izan denez, 1640tik daude Bizkaian ekonomia kudeaketako kargu zehatzak: Jaurerriko Diruzaina edo Jaurerriko Kontulari Nagusia. Erregeak Bizkaian zuen ordezkariak, Korrejidoreak, zeregin garrantzitsua betetzen zuen zerga administrazioan, banaketarako eta ordainketarako baimenak ematen baitzituen.

Hasierako sistema xumea, ordea, zaildu egin zen, XVIII. mendean batik bat, bai Koroak eskatutako diru-emateak bai Aldundiaren konturako defentsa-gastuak gehitu egin zirelako. Gainera, XVIII. mendearen erdialdean Aldundiaren jarduera berri bat sortu zen: errepideak eraikitzea. Diputazioak egin zuen lehen lana, Bilboko Kontsulatuarekin eta Udalarekin batera, Bilbo eta Pancorbo Urduñatik lotzea izan zen –bertan bat egiten zuen Madrilerako errepidearekin–, eta 1771. urtean zabaldu zen. Nahiz eta Aldundiak ekimen horren heren bat besterik ez zuen ordaindu behar, horrek ahalegin izugarria eskatu zion, eta, horren ondorioz, diru-sarrera berriak bilatu behar izan zituzten. Konponbidea hauxe izan zen: gurdi, gurditxo eta zamariek bidesariak ordaintzea. Gauzak horrela, arbitrioak Jaurerriko erakundeetako finantza-sistema nagusi moduan nabarmendu ziren. 1804an fogerazioak baztertu egin ziren, ez zirelako baliagarriak, eta, beraz, urte hartatik aurrera, arbitrioak –gero eta zabalagoak– eta bidesariak izan ziren Jaurerriko ondareko baliabide bakarrak. Arbitrioak zabaldu ahala, "kutxak" azaldu ziren, hau da, arbitrio bakoitza gastu jakin baterako biltzea. Horrela, honako Kutxa hauek sortu ziren: Kutxa Orokorra; Gerra Kutxa (1793. urtean sortua, lehenbizi partikularren borondatezko diru-emateak gordetzeko, eta ondoren derrigorrezko kontribuzioak gordetzeko –merkataritzako eta jabetzaren errenten %6, esaterako– eta funts horiekin partikularrei eskaturiko maileguak bermatzeko); Tabakoarena (1794), produktu horren gaineko arbitrioen diru-sarrerak biltzeko; Bideena, ardoarena biltzeko; Diru-ematearena (1801), azukrearen, kanelaren, kakaoaren eta bakailaoaren gaineko arbitrioen diru-sarrerak biltzeko.

1802. urtean aurreko egoerara itzuli zen, alegia, diru-sarreren kontrola Diruzain bakarraren esku utzi zen, Jaurerriko Diruzainaren esku, hain zuzen ere, baina kutxek XIX. mendean zehar ere iraun zuten. Beraz, arbitrioak zabaldu ahala, kutxak ere hedatuz joan ziren. Dirua bi eratan biltzen zen: Jaurerriko funtzionarioen bidez; eta arbitrioen errendimenduak errentan emanez. Tabakoaren Kutxaren kasuan, ordea, arbitrioa Diputazioaren langile batek (Aholkulariak) biltzen zuen zuzenean. Egoera berezi hori hiru probintziatan baino ez zen gertatzen: Bizkaiko Jaurerrian, Araban eta Gipuzkoan. Baina XVIII. mendean egoera nahasten hasi zen. Felipe V.a Borboia errege bihurtu zenetik, Planta Berriko Dekretuen bidez, ordura arte Aragoiko Koroan ordezkapen-sistemak zituzten lurraldeak Gaztelarekin berdindu ziren, eta horrek are bereziago bilakatu zuen lurralde horien egoera. 1718an aduanak bateratzen saiatu ziren eta horrek beste matxinada bat eragin zuen –1720an aduanen bateratzea baliorik gabe geratu zen–. Erregeak foru erakundeen funtzionamenduan parte hartze zuzenagoa izateko ahaleginak egin bazituen ere, frankizia baskongadoek ia XVIII. mende osoan arazo handirik gabe iraun zuten. Arazo larriak Konbentzio Gerraren (1793-95) ondoren hasi ziren; izan ere, Diputazioek gidatutako tropek nahiko maila eskasa eman zuten gerra horretan. Jaurerriko Haziendak izugarrizko ahalegin ekonomikoa egin behar izan zuen tropa horiek antolatu eta gerrari lotutako beste zenbait gaiez arduratzeko. Ahalegin hori, gainera, hurrengo gatazketan areagotu egin zen: Independentzi Gerran (1808-1812), Hirurteko Liberalean (1820-1823) izan zen konstituzio-erregimenaren ezarpen gatazkatsuan, eta are gehiago Lehenengo Karlistadan. Gainera, monarkiak gero eta baliabide gehiago behar zituenez, foru erregimenaren arazo politiko eta ekonomikoak areagotu egin ziren. Diputazioek, absolutistekin zein liberalekin, gero eta baliabide gehiago kudeatu behar zituzten haien legitimitatea (erresumarena zein nazioarena) defendatzeko.

1794 eta 1801 bitartean Jaurerriko sistema fiskala erabat hedatu zen: zuzeneko eta zeharkako zergak agertu ziren eta hiru kutxa berri sortu ziren: Gerrarena, Tabakoarena eta Diru-ematearena. Gastuak areagotu egin ziren, tamainan ez ezik, motetan ere bai. Hasieran Erregeari bakarrik ematen zitzaion dirua, baina gero bestelako inbertsio handiak egiten ziren, honako hauei aurre egiteko: kostaldeko defentsak, kanoiak, munizioa, diputazioko langileak –40 langile inguru, XVIII. mendean– eta tributuen erreforma horren arabera sortuko ziren lanpostu berriak.

Era berean, mende amaierako gizarte eta ekonomiako krisiak segurtasunik eza eta pobrezia handiagoa ekarri zuen; hori zela-eta, ongintzako gastuak gehitu behar izan ziren, baina baita ordena publikokoak ere. Horrela, " Talde ibiltaria" sortu zen, Mikeleteen eta Miñoien aurrekaria, hain zuzen ere. XIX. mendean, Jaurerriko Ogasunak betebehar berrietara moldatu behar izan zuen: gerra- eta bide-gastuak, konstituzioak ekarri zuen ogasun zentralaren sorrera (Mon-Santillanen erreforma eta kontabilitate-sistema berriak – partida bikoitza– edo aurrekontua –gastuak eta diru-sarrerak aurreikusteko metodo gisa– sartzea). 1815. urtean, kutxak bateratu egin ziren eta altxortegi zentralizatua sortu zen. Soilik Bideenak (denbora gutxian) eta Tabakoenak (1877 arte) jarraitu zuten. 1842an lehen aurrekontu proiektua idatzi zen. Aurrekontu horiek hasiera batean ez ziren argitaratu, baina 1864. urtetik aurrera bai. Dena den, arazorik larrienak monarkia absolutuaren ordez monarkia konstituzionala –Isabel II.arekin, 1833tik aurrera– agertzean sortu ziren. Izan ere, arazoak gorabehera, Espainian Estatu Nazioa ere sortzen ari zen une hartan, eta, horregatik, zaila zen bateratzea legearen aurreko berdintasuna oinarri zuen erregimena eta Forua eta horrek berekin zekartzan berezitasunak. Lehenengo Gerra Karlista (1833-1839) dinastikoa izan bazen ere, honek iraun zuen bitartean Foruak mobilizazioa eragin zuen. Bergaran Maroto eta Espartero Jeneralen arteko Besarkadarekin batera bukatu zenean (Karlista bata eta Liberala bestea, hurrenez hurren), Esparterok Gobernuaren izenean Foruaren arazoari irtenbidea emateko konpromisoa hartu zuen. 1839ko urriaren 25eko Legea honen ondorio zuzena izan zen. Horren bidez, konstituzioaren batasunari kalterik egin gabe, Foruak berretsi eta Nazioaren interesen barruan Foruen erreformari ekiteko etorkizunean Diputazioentzako audientzia bat aurreikusi egin zen. Foru Aldundiak berriz jarritakoan, berezitasun hori, batez ere, zergen esparruan nabarmendu zen. 1841. urtean Aldundi baskongadoek bat egin zuten Esparteroren aurkako altxamendu batean, baina porrot egin zuten eta foralismo tradizionalaren zenbait elementu desagertu egin ziren betiko. Horrek aduanak barnealdetik kostaldera eramatea ekarri zuen. Ordura arte, aduanak, portu edo mugetan kokatu beharrean, mesetarekin mugakide ziren barnealdeko tokietan (Balmaseda, Gasteiz eta Urduña) zeuden, eta horrela, Euskal Herrian inportatutako produktuek ez zuten sarrera eskubiderik ordaindu behar Gaztelan sartu arte. Barne aduana horiek zein Ebroko lerroak, arazoak gorabehera, Aro Modernoan bere horretan iraun zuten, baina 1841. urtean, Euskal Herria behin betiko Espainiako nazio-merkatuan sartzea erabaki zuten. Foru-baimena ere indargabetu egin zen; ordura arte, Erregeak edo bere Gobernuak hartutako erabaki guztiek foru agintarien oniritzia behar zuten, eta soilik Foruekin bat zetozenean betetzen ziren; baina indargabetu ondoren hori bertan behera geratu zen. Udalak osatzeko berezitasunak ere desagertu egin ziren, eta ordutik aurrera lege orokorren arabera eratu beharko ziren ezinbestean. Udal zein foru instantzietako justizia-eskumenak 1. auzialdiko Auzitegien esku geratu ziren. Estatu liberala, bere udal edo epai antolaketa administratiboan, bateragaitza zen tradiziozko foru antolamenduekin. Haatik, Espartero erori eta gero, Foru Aldundiak, Batzar Nagusiak, diru-emateak eta tabakoaren gaineko zergak berrezarri ziren. Esaterako, 1845ean, Estatuaren Ogasuna erabat aldatu zen Mon-Santillanen aldaketa ezagunaren bidez (kontuan izan hori izan dela Espainiako zerga sistemaren oinarria 1977. urtea arte); baina Bizkaian eragin eskasa izan zuen, eta sistema horretako zerga gehienak bildu gabe jarraitu zuten. Izan ere, diru-emateak, aduana-errentak, hipoteka-eskubideak eta zedula pertsonalak ziren Estatuak Bizkaian zituen diru-iturri bakarrak.